ОХРИД ВО ВРЕМЕТО НА ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА

Охрид за време на Втората светска воjна е под бугарска окупациjа. Во меѓувреме извршени се промени во Покраинскиот комитет на Комунистичката партиjа на чие чело е Лазар Колишевски. Според некои податоци тоj во Охрид доаѓа во октомври 1941 година, кога е формирана Охридската комунистичка група. Во месното раководство на партиjата влегле Петар Пирузев, Јаќим Спиров, Петар Серафимов, Димитар Бучков и Кирил Главинчев. Покраj тоа бил формиран воен комитет во состав Петар Пирузев, Андон Дуков, Кирил Размов, Петар Нанов и Љубен Чекреџиев.

Во почетокот на ноември 1941 година доаѓа до голема провала во организациjата на Комунистичката партиjа во Охрид. Полициjата наjпрво го уапсила Киро Главинче, а веднаш потоа в затвор се нашле уште десеттина охридски комунисти. Врз основа на истражните деjствиjа над затворените, бугарската власт формирала обвинителен акт против 15 лица, а биле повикани и 19 сведоци. Судењето е спроведено на 26 и 27 ноември 1941 година во Битола. На смрт со бесење биле осудени Лазар Колишевски и Петар Пирузев , а со строг затвор биле осудени Кирил Главинчев , Андон Дуков и Јаким Спироски . Останатите лица поради немање доволно докази се ослободени.

Во почетокот на 1942 година Кузман Јосифоски-Питу престоjува во Охридско-струшкиот регион. Тоj го посетува и селото Белчишта- Дебарца, каде е формирана партиска организациjа. На состанокот присуствувал и Петар Пирузев-Маjски. Следната година подрачjето на Дебарца е првата слободна териториjа во Македониjа. Во 1943 година таму се наоѓа Главниот штаб на Народно-ослободителната воjска и Централниот Комитет на Комунистичката партиjа на Македониjа. Додека во Дебарца започнува да се чувствува работата на Народноослободителните одбори, кои се поjавуваат како органи на власт на слободната териториjа, во Охрид, во 1943 годида, многу комунисти се осудени или затворени. Врските меѓу месните комитети се скоро прекинати. Со цел да се оствари подобро функционирање, седиштето на Околискиот комитет на Комунистичката партиjа, пред краjот на 1943 година е префрлено во селото Мешеишта. Во селото имало подобри услови за работа, а и полесно се одржувале врските со партиските поверенства од Дебарца,Струга и Охрид. Во септември 1944 година формирани се нови обласни комитети на Комунистичката партиjа. Во охридското село Лешани е формиран Обласен комитет за Охрид, Струга, Дебар, Гостивар, Кичево и Тетово. За секретар е избран Видое Смилески-Бато.

Во редот на настаните што треба да се споменат е дека на планината Славеj, на 18 август 1943 година, е формирана првата македонска регуларна воена партизанска единица баталjонот "Мирче Ацев". Инаку, пред тоа се формираат неколку партизански одреди, а на 1.11.1943 во селото Сливото се формира Првата македонско-косовска бригада.

Главниот штаб на Народно-ослободителната воjска на Македониjа, во ноември 1943 година, носи одлука на слободната териториjа да се отворат училишта, коjа идеjа треба да jа спроведат народноослободителните одбори. Во втората половина на ноември отворени се првите македонски училишта во селата Слатино, Оздолени, Белчишта, Велмеj, Лешани, Злести и Издеглавjе. Во тоа време во Дебарца имало само 4 учители. Во еден извештаj од 20.12.1944 година наведено е дека во тогашната Охридска околиjа имало 42 училишта со 68 учители.

Големо значење Главниот штаб на Народноослободителната воjска на Македониjа им придава на Народноослободителните одбори. До средината на jули 1944 година во Охридскиот округ НОО се формирани во сите села. Македониjа во тоа време е поделена на 12 округа. Во рамките на Охридскиот округ требало да влезат Охридска, Струшка и Ресенска околиjа. Но, до формирање на овоj округ не дошло поради непостоење поволни услови за работа. Во такви услови формиран е заеднички Околиски НОО за Охридско-струшкиот регион. Историските извори говорат дека во октомври-ноември 1944 година во Охридската околиjа работеле еден градски, шест општински и 53 селски Народноослободителни одбори. Претседател на градскиот НОО на Охрид бил Ставре Филипче.

Партизанските единици Охрид го ослободителе на 15 октомври 1944 година, но за кратко бидеjќи под притисок на германските сили, тие се повлекле. Борбите за ослободување на Охрид ги воделе единиците на 48.Народноослободителна дивизиjа и V. бригада од 49.дивизиjа. Другите единици на 49.НО дивизиjа не успеале навреме да стигнат во реонот на Охрид, со оглед на тоа што биле ангажирани во "чистењето" на Битола и Ресен од неприjателските сили и запоседнување на македонско-грчката граница. Нападот на Охрид отпочнал на 7.ноември во 04.45 часот. Во текот на целиот ден се воделе жестоки борби. Околу 5.30 часот партизанските единици се приближиле кон источниот дел од градот. Особено тешки борби се воделе околу касарните. Попладне околу 16.00 часот единиците од источната страна успеале да навлезат во градот и отпочнале улични борби, кои продолжиле во текот на ноќта меѓу 7. и 8.ноември. На 8.ноември германските сили се потиснати- Охрид е ослободен.

* *

*